CYBH (Cinsel Yolla Bulaşan Hastalıklar) Rehberi
Cinsel yolla bulaşan hastalıkların önemli bir kısmı hiçbir belirti vermeden ilerler, bu yüzden pek çok kişi enfeksiyonu ancak test yaptırınca fark eder. Aşağıda CYBH hakkında en sık sorulan soruları bulaşma, belirtiler, test ve tedavi başlıkları altında yanıtladık.
Genel Tanım ve Temel Bilgiler
CYBH Ne Demek, Tıpta Ne Anlama Gelir?
Tıp dilinde ve laboratuvar raporlarında sıkça karşılaşılan CYBH, “cinsel yolla bulaşan hastalıklar” ifadesinin kısaltmasıdır. Vajinal, anal ya da oral ilişki sırasında, bazen de yalnızca genital bölgedeki deri temasıyla kişiden kişiye geçen enfeksiyonların ortak adıdır. Dünya Sağlık Örgütü uzmanları 1998’de “cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar” (CYBE) ifadesini öne çıkardı. Bu ifadenin tercih edilmesinin bir nedeni, enfeksiyonların çoğunun hiçbir şikâyet yaratmadan vücutta kalabilmesi; yani her enfeksiyon belirgin bir hastalık tablosuna dönüşmüyor. Bu yüzden yaptırdığınız bir CYBH testi raporunda iki kısaltmayı da aynı anlamda görebilirsiniz.
CYBH Hastalığı Nedir?
Halk arasında tek bir rahatsızlık gibi anılan CYBH hastalığı aslında bakteri, virüs ve parazitlerin yol açtığı geniş bir enfeksiyon grubunu anlatır. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre cinsel temasla bulaşabilen 30’dan fazla mikroorganizma biliniyor. Dünyada her gün 15-49 yaş arasındaki kişilerde 1 milyondan fazla yeni, tedavi edilebilir CYBH vakası görülüyor ve bunların çoğu hiç belirti vermiyor. Tedavi edilmeyen enfeksiyonlar kısırlık, gebelik sorunları ve bazı kanser türleri gibi kalıcı sonuçlar doğurabilir. Herpes, gonore ve sifiliz ise HIV kapma riskini de artırır. Erken tanı bu riskleri belirgin şekilde azaltır.
CYBH Nelerdir?
Klinikte ve laboratuvarda en sık karşılaşılan CYBH türlerini etkenine göre üç grupta toplayabiliriz:
- Bakteriyel: Klamidya, gonore (bel soğukluğu), sifiliz (frengi) ve Mycoplasma genitalium.
- Viral: HPV (genital siğil), genital herpes (HSV-1 ve HSV-2), HIV, hepatit B ve daha seyrek olarak hepatit C.
- Parazitik:
Dünya Sağlık Örgütü en çok vakaya yol açan sekiz etkenden dördünü, yani sifiliz, gonore, klamidya ve trikomonası tedavi edilebilir enfeksiyonlar arasında sayıyor. Diğer dördü ise hepatit B, herpes, HIV ve HPV’nin yol açtığı viral enfeksiyonlardır. Ureaplasma türleri ve Mycoplasma hominis de birçok panelde araştırılır; ancak bu bakteriler sağlıklı kişilerde de bulunabildiği için sonuçları mutlaka hekimle birlikte değerlendirilmelidir.
Kadınlara Bulaşan Cinsel Hastalıklar Nelerdir?
Bütün CYBH’ler kadınlara da bulaşabilir; kadınlara bulaşan cinsel hastalıklar arasında en sık karşılaşılanlar HPV, klamidya, trikomonas, gonore, genital herpes ve Mycoplasma genitalium’dur. Kadınlarda asıl sorun, bu enfeksiyonların çoğunun uzun süre belirti vermemesidir. Fark edilmeyen klamidya ve gonore rahme ve tüplere ilerleyip pelvik inflamatuvar hastalığa (PİH) yol açabilir. Bu tablo tüplerde daralma, kısırlık ve dış gebelik riskini artırır. HPV’nin bazı tipleri rahim ağzı kanserine yol açabilir. Gebelikte fark edilmeyen enfeksiyonlar ise anne karnında ya da doğum sırasında bebeğe geçebilir.
Bir de şu var: Bakteriyel vajinoz ve vajinal mantar enfeksiyonu cinsel yolla bulaşan hastalık sayılmaz. Ancak benzer şikâyetlere yol açtıkları için bazı panellerde bunlara da bakılır.
CYBH Nasıl Bulaşır?
Vakaların büyük çoğunluğunda CYBH, korunmasız vajinal, anal ya da oral ilişki sırasında kişiden kişiye geçer. HPV ve herpes için tam bir ilişki bile gerekmez, genital bölgedeki deri teması yetebilir. Prezervatif riski önemli ölçüde azaltır, fakat sifiliz ve herpes yaraları ya da HPV siğilleri prezervatifin örtmediği bir bölgedeyse koruma sınırlı kalır. Doğum kontrol hapı ve spiral gebeliği önler, ancak CYBH’ye karşı koruma sağlamaz. HIV, hepatit B ve hepatit C kanla da bulaşır; ortak kullanılan iğne, jilet ve steril olmayan dövme ya da piercing aletleri bu yüzden risklidir. Bazı enfeksiyonlar gebelikte, doğum sırasında veya emzirme döneminde anneden bebeğe geçebilir. Tuvalet oturağı, havuz, ortak bardak ya da sarılmak gibi günlük temaslarla ise bulaşmaz.
Belirtiler ve Süreç
CYBH Belirtileri Nelerdir?
Bulaşan etkene göre değişse de en sık görülen CYBH belirtileri şunlardır:
- Genital bölgeden olağan dışı akıntı, akıntının renginde ya da kokusunda değişiklik
- İdrar yaparken yanma, sık idrara çıkma
- Genital bölgede kaşıntı ve kızarıklık
- Genital bölgede ya da ağız çevresinde yara, kabarcık veya siğil
- İlişki sırasında ya da sonrasında ağrı
- Kasık ve alt karın ağrısı, kasıktaki lenf bezlerinde şişlik
Sifiliz ilerleyen dönemde avuç içi ve ayak tabanında döküntü yapabilir. HIV ilk haftalarda ateş ve halsizlik gibi grip benzeri şikâyetlerle, hepatit B ise halsizlik ve sarılıkla kendini gösterebilir. Yalnız şunu bilmek gerekiyor: Bu enfeksiyonların çoğu hiç belirti vermez. Şikâyetinizin olmaması enfeksiyon olmadığı anlamına gelmez.
Kadınlarda CYBH Belirtileri Nelerdir?
Şikâyet ortaya çıktığında kadınlarda CYBH belirtileri çoğu zaman vajinal akıntıdaki değişiklikle başlar. Akıntı sarı-yeşil renge dönebilir, kıvamı değişebilir ya da kötü koku yapabilir. Bunun yanında idrarda yanma, genital kaşıntı, ilişki sırasında ağrı, adet dışında ya da ilişki sonrasında lekelenme ve alt karın ağrısı görülebilir. Herpes ve sifiliz dış genital bölgede yara ya da kabarcıkla, HPV ise siğille fark edilebilir. Klamidya ve gonore kadınlarda sıklıkla hiç belirti vermez. Bu yüzden risk varsa şikâyet beklemeden test yaptırmak gerekir.
Erkeklerde CYBH Belirtileri Nelerdir?
Çoğu vakada erkeklerde CYBH belirtileri penisten gelen akıntı ve idrar yaparken yanmayla başlar. Akıntı beyaz, sarı ya da yeşil olabilir; gonorede genellikle daha bol ve koyu kıvamlıdır. Testislerde ağrı ya da şişlik, idrar yolu ağzında kaşıntı ve kızarıklık, penis ve çevresinde yara, kabarcık veya siğil de görülebilir. Klamidya, trikomonas ve Mycoplasma genitalium erkeklerde çoğu zaman hafif seyreder ya da hiç belirti vermez. Kişi bu durumda enfeksiyonu fark etmeden partnerine geçirebilir; bu yüzden partnerinizin tanı alması da tek başına test sebebidir.
CYBH Belirtileri Ne Zaman Ortaya Çıkar?
Etkene göre değişmekle birlikte CYBH belirtileri çoğunlukla temastan birkaç gün ile birkaç hafta sonra ortaya çıkar. Kuluçka süreleri kabaca şöyle:
- Gonore: 1-14 gün (çoğunlukla ilk hafta içinde)
- Klamidya: 1-3 hafta
- Trikomonas: 5-28 gün
- Genital herpes: 2-12 gün
- Sifiliz: 10-90 gün (genellikle 3 hafta civarı)
- HPV’ye bağlı siğiller: birkaç hafta ile birkaç ay
- HIV: 2-4 hafta içinde grip benzeri şikâyetler (herkeste görülmez)
- Hepatit B: ortalama 3 ay (2-5 ay arası)
Bu süreler belirtilerin ne zaman başlayabileceğini gösterir, testin ne zaman güvenilir sonuç vereceğini değil. Test zamanlaması için aşağıdaki “CYBH Testi Ne Zaman Yapılmalı?” başlığına göz atabilirsiniz.
Tanı ve Test Yöntemleri
CYBH Testi Nedir?
Cinsel yolla bulaşan bakteri, virüs ve parazitleri araştıran laboratuvar tetkiklerine kısaca CYBH testi denir. Hangi örneğin alınacağı aranan etkene göre değişir. Klamidya, gonore, trikomonas ve mikoplazma için erkeklerde idrarın ilk kısmından, kadınlarda vajinal ya da servikal sürüntüden PCR testi çalışılır. HIV, sifiliz, hepatit B ve hepatit C ise kan örneğiyle araştırılır. Dünya Sağlık Örgütü, moleküler testlerin özellikle belirti vermeyen enfeksiyonları saptamada işe yaradığını belirtiyor.
Test öncesinde birkaç ayrıntı sonucu doğrudan etkiler:
- Bu testler için aç gelmeniz gerekmez.
- İdrar örneği verecekseniz en az 1 saat idrara çıkmamanız istenir.
- Kadınlarda sürüntü öncesinde vajinal duş ve vajinal krem kullanılmamalıdır.
- Yakın zamanda antibiyotik kullandıysanız bunu mutlaka belirtin, sonucu etkileyebilir.
CYBH Paneli Nedir?
Tek tek test yaptırmak yerine birden fazla etkene aynı örnekten bakan test paketine CYBH paneli adı verilir. Panellerde genellikle klamidya, gonore, trikomonas, Mycoplasma genitalium, Mycoplasma hominis, Ureaplasma türleri, HSV-1 ve HSV-2 yer alır. Bazı panellere sifiliz etkeni Treponema pallidum, şankroid etkeni Haemophilus ducreyi, bakteriyel vajinoz etkenleri ve Candida da eklenir. Kapsam laboratuvara ve seçilen pakete göre değiştiği için test öncesinde hangi etkenlere bakıldığını sormanızı öneririz. Panel, birden fazla enfeksiyonun aynı anda bulunabildiği ya da şikâyetin hangi etkenden kaynaklandığının net olmadığı durumlarda zaman kaybını önler.
CYBH Multipleksi Nedir?
Laboratuvar dilinde CYBH multipleksi, birden fazla etkenin genetik materyalini tek bir reaksiyonda aynı anda arayan multipleks PCR yöntemini anlatır. Bu yöntemle idrar ya da sürüntü örneğinden çok sayıda bakteri, virüs ve parazit tek seferde taranır. Etkeni üretmeye gerek kalmadan genetik materyalini doğrudan aradığı için duyarlılığı yüksektir; kültürde zor üreyen klamidya ve Mycoplasma genitalium gibi etkenleri de saptayabilir. Klasik yöntemlerde her etken için ayrı test, bazen ayrı örnek gerekir. Multipleks PCR’da ise tek örnek yeterli olur ve sonuç daha kısa sürede çıkar.
CYBH Testi Ne Zaman Yapılmalı?
Aşağıdaki durumlardan biri varsa CYBH testi yaptırmanız önerilir:
- Korunmasız ilişki ya da riskli bir temas yaşadıysanız
- Akıntı, yanma, yara gibi bir şikâyetiniz başladıysa
- Partneriniz CYBH tanısı aldıysa
- Yeni bir ilişkiye başlamadan önce
- Gebelik planlarken ya da gebelik döneminde
- Farklı partnerlerle düzenli ilişkiniz varsa 3-6 ayda bir
Zamanlamada pencere dönemi denen süre belirleyicidir. Bu süre dolmadan yapılan test, enfeksiyon olsa bile negatif çıkabilir. Genel kabul gören bekleme süreleri şöyle:
- Klamidya ve gonore: temastan 2 hafta sonra
- Trikomonas: 1 hafta sonra
- HIV (laboratuvar kan testi): 7 hafta sonra
- Sifiliz, hepatit B ve hepatit C: 12 hafta sonra
Hepatit C bazen daha geç saptanabildiği için hekiminiz testi tekrarlamanızı isteyebilir. HIV açısından riskli temas son 72 saat içinde olduysa test için beklemeyin, hemen bir sağlık kuruluşuna başvurun; temas sonrası koruyucu tedavi (PEP) bu süre içinde gündeme gelebilir. Şikâyetiniz varsa da pencere dönemini beklemeden hekime görünün.
CYBH Testi Kaç Günde Çıkar?
Multipleks PCR ile çalışılan panellerde CYBH testi sonuçları genellikle 24-48 saat içinde çıkar. HIV, sifiliz ve hepatit için yapılan kan testleri çoğu zaman aynı gün ya da ertesi gün sonuçlanır. Tarama testinde pozitiflik saptanırsa, örneğin HIV’de, sonuç doğrulama testiyle kesinleştirilir ve bu aşama birkaç gün daha sürebilir. Daha az istenen bazı özel testlerde de süre uzayabileceği için örnek verirken sormanız en doğrusu olur. Sonucunuz pozitif çıkarsa tedavi planı için mutlaka bir hekimle görüşün.
Tedavi ve İyileşme
CYBH Tedavisi Nedir, Nasıl Yapılır?
Testte hangi etken saptandıysa CYBH tedavisi ona göre, hekim kontrolünde ve etkene özgü ilaçlarla planlanır. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre klamidya, gonore, sifiliz ve trikomonas mevcut antibiyotik tedavileriyle genellikle iyileştirilebilir. Herpes ve HIV’de antiviral ilaçlar hastalığın seyrini kontrol altına alır, ancak virüsü vücuttan temizlemez. Hepatit B’de ilaçlar virüsü baskılayıp karaciğer hasarını yavaşlatır; hepatit C ise bugün kullanılan antiviral ilaçlarla büyük oranda tedavi edilebiliyor. HPV’ye yönelik bir ilaç yoktur, enfeksiyonların çoğu 1-2 yıl içinde bağışıklık sistemi tarafından temizlenir. Siğiller ve rahim ağzındaki hücre değişiklikleri ise ayrıca tedavi edilir. Hepatit B ve HPV’ye karşı güvenli ve etkili aşılar da bulunuyor.
Tedavi sürecinde şu kurallara dikkat edin:
- Partnerinizin de test edilip tedavi edilmesi gerekir, aksi halde enfeksiyon tekrar bulaşır.
- Tedavi tamamlanana kadar cinsel ilişkiye ara verin.
- Antibiyotiği kendi kendinize kullanmayın. Özellikle gonorede ilaç direnci hızla artıyor ve yanlış kullanım tedavi seçeneklerini daraltıyor.
- Hekiminiz gerekli görürse tedavi sonrasında kontrol testi isteyebilir.