Granüloma inguinale (Donovanoz) Nedir? Belirtileri ve Tedavisi
Adı pek çok kişiye yabancı gelse de, cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar arasında atlanmaması gereken bir hastalıktan söz ediyoruz. Donovanoz, yani granüloma inguinale, fark edilmediğinde sessizce ilerleyip kalıcı doku hasarına yol açabiliyor. İyi tarafı şu: doğru antibiyotikle ve sabırlı bir tedaviyle önü alınabiliyor.
Granüloma İnguinale (Donovanoz) Hastalığının Nedeni Olan Bakteri Nasıl Bir Yapıya Sahiptir?
Granüloma inguinale, yani donovanoz, arkasında Klebsiella granulomatis adlı bir bakteri taşır. Bu mikrop, çoğu hastalık yapıcı bakteriden farklı olarak hareketsiz; yani kendi başına yer değiştirmesini sağlayacak kamçı gibi uzantıları yok. Vücuda girince doğrudan hücrelerin içine yerleşiyor ve orada yaşamaya başlıyor. Dışını saran kalın bir kapsülü olması, onu bağışıklık hücrelerinden gizleyen bir zırh gibi çalışıyor. Mikroskop altına alındığında iki ucu ortasına göre daha koyu görünüyor; bu da ona çengelli iğneye benzer tipik bir görüntü veriyor. Yavaş çoğaldığı için donovanoz günler değil, haftalar hatta aylar içinde ilerliyor.
Donovanoz (Granüloma İnguinale) İnsanlar Arasında Hangi Yollarla Bulaşır?
Temel bulaşma yolu, enfekte dokuyla doğrudan temas. En sık karşılaşılan biçimi de korunmasız cinsel ilişki. Vajinal, anal ya da oral temas sırasında bakteri, ciltteki gözle görülmeyecek minik çatlaklardan vücuda sızıyor. Ama iş yalnızca cinsel temasla sınırlı değil. Kişinin kendi yarasına dokunduktan sonra elini yıkamadan başka bir bölgeye dokunması da mikrobu taşıyabiliyor; buna otoinokülasyon deniyor. Bakterinin bulaştırma gücü görece zayıf olduğu için hastalık genelde tek temasla değil, tekrarlayan maruziyetlerle yerleşiyor. Doğum sırasında bebeğe geçiş ise ancak doğum kanalından geçerken söz konusu olabiliyor.
Donovanoz Enfeksiyonu En Çok Hangi Coğrafyalarda ve Şartlarda Görülür?
Donovanoz hastalığı, sıcak ve nemli iklimlerin hâkim olduğu bölgelerde daha sık görülüyor. Hindistan, Papua Yeni Gine, Brezilya, Güney Afrika ve Karayipler bu hastalığın yoğunlaştığı başlıca yerler. Bunun arkasında çoğu zaman çevresel ve sosyal koşullar yatıyor: temiz suya erişimin kısıtlı olması, hijyen imkânlarının yetersizliği ve bağışıklığı zayıflatan beslenme sorunları yayılımı kolaylaştırıyor. Ilıman iklimli gelişmiş ülkelerde ise hastalık oldukça nadir; buralarda görülen vakalar genellikle bu bölgelere seyahat eden kişilerde ortaya çıkıyor. Risk açısından 20-40 yaş aralığı, çok partnerli ilişkiler ve daha önce başka bir cinsel enfeksiyon geçirmiş olmak öne çıkan etkenler.
Granüloma İnguinale (Donovanoz) Belirtileri Ne Kadar Sürede Ortaya Çıkar?
Bakteri vücuda girdiğinde hemen belirti vermiyor; sessizce beklediği bu döneme kuluçka süresi deniyor. Donovanozda bu süre kişiden kişiye epey değişiyor. Bazı kaynaklara göre belirtiler birkaç hafta içinde çıkabiliyorken, kimi vakalarda ilk temasla ilk yara arasında bir yıla varan zaman geçebiliyor. Çoğunlukla bu süre 1 ile 4 ay arasında oluyor. Açıkçası bu uzun bekleme, hem tanıyı zorlaştırıyor hem de kişinin farkında olmadan başkalarına bulaştırma ihtimalini artırıyor.
Donovanoz Hastalığında İlk Belirtiler Nelerdir ve Yaralar Nasıl Gelişir?
Donovanoz hastalığı başlangıçta son derece masum görünüyor. Bakterinin girdiği yerde önce küçük, sert bir kabartı ya da kırmızı bir nodül beliriyor. Ağrı yapmadığı için çoğu kişi bunu basit bir sivilce ya da kıl dönmesi sanıp önemsemiyor. Zamanla bu kabartı açılıp bir yaraya dönüşüyor. Oluşan yaranın görünümü oldukça tipik: parlak, taze et kırmızısı renginde, kadifemsi yüzeyli ve dokununca kolayca kanayan bir doku. En aldatıcı yanı da bu kadar canlı görünmesine rağmen hiç ağrı vermemesi. Ağrı olmayınca kişi doktora gitmeyi erteliyor, yara da bu sırada büyüyüp çevre dokuları bozmaya devam ediyor.
Granüloma İnguinale (Donovanoz) Lezyonları Vücutta Hangi Bölgelerde Görülür?
Yaraların çıktığı yer, enfeksiyonun vücuda hangi yoldan girdiğine göre değişiyor. Hastalık çoğunlukla üreme organları çevresinde başlıyor. Erkeklerde sünnet derisi, penis başı ve gövdesi, testis torbası ve kasık kıvrımları sık görülen bölgeler. Kadınlarda iç ve dış dudaklar, vajina girişi ve rahim ağzı öne çıkıyor. Farklı temas biçimleri ya da kişinin mikrobu kendi eliyle taşıması sonucu yaralar anüs çevresinde, kalçalarda, ağız içinde, dudaklarda ve yüzde de görülebiliyor.
Donovanoz Hastalığının Görünümüne Göre Hangi Farklı Türleri Bulunur?
Yara her hastada aynı görünmüyor; kişinin direnci, yaranın yaşı ve araya giren başka mikroplar görünümü değiştiriyor. Klinikte dört ana tipten söz ediliyor:
- Klasik tip: Islak, parlak kırmızı ve kanamaya yatkın. Yılankavi biçimde ilerleyip deri kıvrımlarında karşı yüzeye temas ederek yeni yaralar açabiliyor.
- Hipertrofik tip: Kuru, deriden dışarı fırlamış, düzensiz kenarlı. Görünümü nedeniyle çoğu zaman genital siğille karıştırılıyor.
- Nekrotik tip: Yaranın üzerine başka zararlı bakterilerin yerleşmesiyle oluşuyor. Kötü koku, doku çürümesi ve hızlı erime eşlik ediyor.
- Sklerotik tip: Yara iyileşmeye çalışırken doku aşırı sertleşiyor, bölge yoğun bağ dokusuyla büzüşüp sert izler bırakıyor.
Donovanoz Teşhisinde Ürolojik Ayırıcı Tanı Neden Hayati Önem Taşır?
Genital bölgede ağrısız, büyüyen ve kanayan bir yarayla karşılaşıldığında doğru tanı koymak gerçek bir tecrübe istiyor. Çünkü donovanoz yaraları; frengi, yumuşak şankr, uçuk ve hatta penis kanseriyle neredeyse aynı görünebiliyor. Doğru hastalığı bulup diğerlerini eleme sürecine ayırıcı tanı deniyor ve bu adım hastanın geleceği için belirleyici. Örneğin frengi yarası da ağrısızdır ama genelde tektir, tabanı serttir ve kanamaya meyilli değildir. Yumuşak şankr ise tam tersine ağrılıdır ve iltihap akıtır. En çok dikkat edilmesi gereken nokta kanser ihtimali; yanlış teşhisle sadece merhem verilirse altta yatan bir tümör gözden kaçabilir. O yüzden tüm ihtimaller titizlikle değerlendiriliyor.
Granüloma İnguinale (Donovanoz) Hastalığında Kasık Şişlikleri Gerçek Lenf Bezi Midir?
Burada hastalığın ilginç bir özelliği devreye giriyor. Normalde bir bölgede enfeksiyon olunca yakındaki lenf bezleri şişer. Ama donovanozda bakteri kasıktaki gerçek lenf bezlerine genellikle ulaşmıyor ve içlerinde irin oluşturmuyor. Buna rağmen hastalar sık sık kasıklarında büyük, ağrısız yumrular fark ediyor. Muayenede bunların aslında lenf bezi olmadığı anlaşılıyor; deride başlayan iltihap deri altı dokusuna ilerleyip orada sertleşmeye yol açıyor. İçi irin dolu olmayan bu kitlelere “yalancı bubon” deniyor. Bu ayrıntı, donovanozu benzer hastalıklardan ayırmada hekime önemli bir ipucu veriyor.
Donovanoz Hastalığında Kesin Teşhis İçin Hangi Yöntemler Kullanılır?
Donovanoz, sadece bakarak kesin teşhis edilemiyor; laboratuvar kanıtı gerekiyor. İlk başvurulan yöntem doku sürüntüsü. Yaranın canlı kenarından kazınan küçük bir örnek cam lama yayılıyor, özel boyalarla boyanıp mikroskopta inceleniyor. Savunma hücrelerinin içinde gizlenen tipik bakterilerin, yani Donovan cisimciklerinin görülmesi tanıyı kesinleştiriyor. Yara çok eskiyse, kurumuşsa ya da kanser şüphesi varsa sürüntü yetmiyor; bu durumda bölge uyuşturulup yaradan küçük bir parça kesilerek biyopsi alınıyor ve patolojiye gönderiliyor. Diğer enfeksiyonları dışlamak için kan tahlilleri de isteniyor. Bakteriyi kültürde üretmek oldukça zor olduğundan, tanıda doku incelemesi öne çıkıyor.
Granüloma İnguinale (Donovanoz) İlaç Tedavisinde Hangi Antibiyotikler Kullanılır?
Donovanoz hastalığı tedavisinin temeli antibiyotik. Bakteri hücre içine saklandığı için, kullanılacak ilacın hücre içine girebilen türden olması gerekiyor. Hekim kontrolünde en sık tercih edilen seçenekler arasında azitromisin, doksisiklin, siprofloksasin, eritromisin ve gentamisin sayılabiliyor. Tedavi sabır isteyen bir süreç; ilaçlar çoğunlukla en az 3 hafta boyunca, üstelik yara tamamen kapanana kadar kullanılıyor. Şikâyetler azaldı diye ilacı erken bırakmak en sık yapılan hata; çünkü bu durumda hastalık eskisinden daha inatçı biçimde geri dönebiliyor. Bu yüzden kürün sonuna kadar sürdürülmesi şart.
Donovanoz Sonrası İdrar Kanalı Darlıklarında Hangi Cerrahi Yöntemler Uygulanır?
Antibiyotik enfeksiyonu bitirse bile hastalığın bıraktığı sert yara izleri kendiliğinden kaybolmuyor. Bu sert dokular idrar kanalının çevresini sarıp kanalı daraltabiliyor; sonuçta idrar yapmak zorlaşıyor, akış zayıflıyor ve zamanla böbreklere kadar uzanan basınç sorunları çıkabiliyor. Böyle bir durumda önce genellikle kapalı yöntemlerle kanalın içinden ilerlenip darlık açılmaya ya da genişletilmeye çalışılıyor. Darlık inatçıysa ve uzun bir bölümü kaplıyorsa daha ileri bir ameliyat gerekiyor; bu kez hastanın ağız içinden alınan sağlıklı dokuyla idrar kanalına yama yapılıp yapı yeniden oluşturuluyor. Amaç idrar akışını rahatlatmak.
Donovanoz Kaynaklı Genital Lenfödem (Yalancı Elefantiyazis) Cerrahisi Nasıl Yapılır?
Şiddetli iltihap, kasıktaki lenf damarlarını tıkayabiliyor. Lenf sıvısı geri dönemeyince genital bölgede birikiyor ve zamanla testis torbası ile penis cildi aşırı kalınlaşıp devasa bir hal alıyor. Yürümeyi, giyinmeyi ve günlük yaşamı zorlaştıran bu tabloya yalancı elefantiyazis deniyor. Düzeltilmesi sabırlı bir cerrahi gerektiriyor: içi lenf sıvısıyla dolmuş, yapısı bozulmuş hastalıklı cilt ameliyatla dikkatlice çıkarılıyor. Ardından temizlenen bölge, genellikle bacaktan alınan ince deri tabakalarıyla yeniden kaplanıyor. Hedef, bölgenin normal görünümüne yaklaşması ve hastanın hareket rahatlığını geri kazanması.
Granüloma İnguinale (Donovanoz) Sonrası Doku Kaybı ve Kanserleşme Riski Nasıl Yönetilir?
Hastalık uzun süre tedavisiz kalırsa dokularda çürüme başlıyor. Bunun sonucunda üreme organlarında ciddi şekil bozuklukları, doku kayıpları, hatta organ uçlarının kaybı gibi ağır tablolar görülebiliyor. Enfeksiyon durdurulduktan sonra onarım ameliyatlarıyla kalan sağlıklı doku kullanılarak yapı düzeltilmeye çalışılıyor. Bir de şu var: aylarca, yıllarca kapanıp açılan kronik yaralar ciddi bir tehlike taşıyor. Sürekli tahriş olan hücreler zamanla cilt kanserine dönüşebiliyor. Bu yüzden antibiyotiğe rağmen kapanmayan, sürekli sertleşen ya da şekil değiştiren yaralar basit enfeksiyon sayılmıyor; bölgeden yeni örnekler alınıp onkolojik inceleme yapılması gerekiyor.
Donovanoz Tedavisi Sonrası Takip ve Korunma Yöntemleri Nelerdir?
Donovanoz tedavisinin bitmesi sorunun tamamen kapandığı anlamına gelmiyor. Yaralar kapandıktan aylar sonra bile gizlenmiş bakteriler yeniden uyanıp hastalığı aynı bölgede başlatabiliyor. Bu tekrar, çoğunlukla ilk tedavinin bitiminden 6 ila 18 ay sonra ortaya çıkabiliyor; bu yüzden hastaların bir süre düzenli kontrole gelmesi öneriliyor. Hastalığın yayılmasını önlemek için son iki ay içinde temasta bulunulan partnerlerin de muayene edilmesi gerekiyor. Korunmada ise temel kural net: cinsel ilişkide düzenli ve doğru kondom kullanımı, yaralar tam iyileşene kadar cinsel perhiz ve şüpheli temaslardan kaçınmak. Doğum kontrol hapı gibi bariyer dışı yöntemlerin bu enfeksiyonlara karşı koruyuculuğu yok.
İstanbul Laboratuvarları olarak donovanoz hastalığının tanısında kullanılan laboratuvar testlerini bünyemizde gerçekleştiriyor, hastalığa yol açan bakterileri saptamaya yönelik mikrobiyolojik incelemeleri ve gerekli moleküler analizleri uzman ekibimizle yürütüyoruz.
Bu yazı yalnızca bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurun.